Hoe onbewuste overtuigingen onze economie vormgeven
“Wat we nooit bevragen, lijkt vanzelfsprekend.”
Onzichtbare aannames bepalen het zichtbare systeem
De meeste mensen denken over economie als iets neutraals: een systeem dat objectief laat zien hoe dingen ‘werken’. Vraag en aanbod, kosten en baten, groei en krimp.
Maar onder dat zichtbare systeem liggen aannames – die zelden worden uitgesproken maar diep doorwerken in hoe we waarde bepalen, organiseren en uitwisselen. Deze aannames zijn niet neutraal. Ze zijn cultureel, psychologisch en historisch gevormd. En zolang we ze niet bewust maken, beleven we ze als vanzelfsprekendheden. Alsof ze nu eenmaal zo zijn. Maar dat zijn ze niet.
Het systeem zegt minder over hoe de wereld is, dan over hoe wij naar de wereld kijken.
Vier stille aannames die alles bepalen
Hieronder vier van de krachtigste, meestal onbewuste uitgangspunten van ons economische denken – en wat ze impliciet uitsluiten:
- Wat schaars is, is waardevol
→ Zorg, rust en aandacht zijn overvloedig en ‘kosten alleen maar’
Dit principe maakt van zeldzaamheid de bron van waarde. Alles wat er veel is, wordt minder belangrijk.
Maar wat als de grootste rijkdom juist zit in overvloedige dingen? In ademruimte, tijd, zorg, aanwezigheid?
In een systeem gebaseerd op schaarste, valt die waarde buiten beeld.
- Waarde ontstaat door arbeid
→ Wie werkt, levert iets. Wie zorgt of rust, ‘kost’ alleen maar.
Hier wordt arbeid gezien als dé manier om waarde te scheppen. En dan specifiek: meetbare, productieve arbeid.
Maar wat met:
- het verzorgen van een kind
- het verwerken van een verlies
- het herstellen van burnout
- het ondersteunen van een vriend?
Deze ‘onzichtbare arbeid’ verdwijnt uit de economische logica — terwijl ze van levensbelang is.
- Mensen handelen rationeel en individueel
→ Relaties, emoties en context worden buiten beeld gehouden
De meeste economische modellen gaan uit van het beeld van de ‘homo economicus’: een rationeel individu dat zijn eigen belang maximaliseert.
Maar mensen zijn relationele wezens. We handelen ook vanuit:
- vertrouwen
- gewoonten
- zorg
- loyaliteit
- angst of hoop
Door emoties, geschiedenis en onderlinge verbinding te negeren, wordt de echte complexiteit van menselijk handelen onzichtbaar.
- Alles moet groeien
→ Stilte, cycli of afname worden als falen gezien
Economie meet vooruitgang meestal in termen van groei: meer omzet, meer productie, meer consumptie.
Maar in levende systemen is niet alles altijd groei. Er zijn ook:
- winters
- rustfasen
- cycli
- momenten van minder
Zonder deze ritmes wordt elk stilvallen gezien als probleem. En daarmee verliezen we het besef van natuurlijke balans.
Aannames zijn geen wetten – ze zijn keuzes
Deze aannames zijn zo ingebed in onze cultuur, taal en structuren dat ze vanzelfsprekend lijken. Maar ze zijn niet absoluut. Ze zijn voortgekomen uit een bepaald bewustzijn – en kunnen dus ook veranderen met het bewustzijn. Zolang we ze onbewust laten, sturen ze ons denken en handelen. Maar zodra we ze zichtbaar maken, ontstaat de ruimte om te kiezen.
Bewustwording is het moment waarop vanzelfsprekendheden hun vanzelfsprekendheid verliezen.
Dan opent zich een veld van andere vragen:
- Wat is werkelijke waarde?
- Kunnen rust en verbinding ook waarde zijn?
- Wat als kwaliteit zwaarder mag wegen dan kwantiteit?
- Hoe geven we ruimte aan menselijke en natuurlijke ritmes?
Naar een bewustere economie
Een economie die gebouwd is op bewustzijn, vraagt om bewuste keuzes. Niet per se radicaal anders, maar geworteld in andere aannames. Zoals:
- Wat voedt verbinding, niet alleen winst?
- Hoe houden we rekening met processen die niet zichtbaar zijn in cijfers?
- Waar is ruimte voor cyclisch leven en menselijke maat?
Het zijn vragen die de deur openen naar een economie als levend samenspel, in plaats van als meetmachine. En daarmee wordt de economie geen systeem om te volgen, maar een veld waarin we samen leren bewegen.