Er is iets fascinerends aan de hand met regels en normen. Of het nu gaat om kwaliteitscontrole in een fabriek, verkeerswetten of de huisregels in een organisatie – overal duikt hetzelfde patroon op: ongeveer 95% van de mensen houdt zich eraan, en ongeveer 5% niet.
Dat lijkt misschien een probleem. Maar wat als het helemaal geen probleem ís? Wat als het simpelweg zo werkt?
Hoe we dit weten
Een eenvoudig voorbeeld uit de praktijk. Bij een bedrijf waar dagelijks duizenden producten binnenkomen, worden die niet stuk voor stuk op de gewenste kwaliteit gecontroleerd. Dat zou onpraktisch en economisch onhaalbaar zijn. In plaats daarvan wordt een aselecte steekproef genomen.
Uit die steekproef werd dan geconcludeerd of de hele partij acceptabel is. En hier zit iets belangrijks: niemand gaat ervan uit dat 100% van de producten perfect is. Er wordt bewust een klein percentage afwijkingen geaccepteerd. Niet uit slordigheid, maar omdat variatie in elk proces onvermijdelijk is.
Juist het accepteren van die marge maakte het systeem effectiever en realistischer.
Van producten naar mensen
Nu kun je zeggen: mensen zijn geen producten. Dat klopt. Maar statistisch gezien zie je een vergelijkbaar patroon.
Maak je een nieuwe wet – hoe duidelijk je ook communiceert en hoe streng je ook handhaaft – er zal altijd een groep zijn die zich er niet aan houdt. Niet per se omdat ze de wet willen overtreden, maar soms door onwetendheid, bijzondere omstandigheden of omdat de wet botst met andere waarden die voor hen belangrijker zijn.
En hier wordt het echt interessant: pas je de wet aan om die 5% toch binnen de lijntjes te krijgen, dan ontstaat er opnieuw een nieuwe 5% die erbuiten valt. Het percentage blijft ongeveer gelijk.
Wat dit ons vertelt
Dit betekent niet dat mensen slecht zijn of dat wetten nutteloos zijn. Het laat iets fundamenteels zien over levende systemen: regels en wetten zijn altijd versimpelingen van de werkelijkheid. Ze proberen complexe situaties te vangen in duidelijke afspraken, maar de werkelijkheid zelf is altijd rijker, dynamischer en verandert voortdurend.
Beter is het om die 5% die buiten de norm valt, niet alleen als een “probleem” te zien dat weggewerkt moet worden. Het is ook informatie. Het laat zien waar kennis of de norm tekortschiet, waar de werkelijkheid verandert of waar nieuwe behoeften ontstaan.
Een andere manier van kijken
In plaats van alleen te vragen: “Hoe zorgen we dat iedereen zich aan de regel houdt?”, kunnen we ook vragen: “Wat vertelt ons deze afwijking?”
Soms vertelt het inderdaad dat iemand zich misdraagt. Maar vaak laat het zien dat:
- De regel onduidelijk is
- Er omstandigheden zijn waar de regel geen rekening mee houdt
- De werkelijkheid veranderd is sinds de regel werd gemaakt
- Er nieuwe waarden of behoeften zijn ontstaan
De 5% wordt dan niet alleen een probleem, maar ook een signaal. Een uitnodiging om te leren, bij te stellen en mee te bewegen.
Praktische consequenties
Dit heeft gevolgen voor hoe we omgaan met afwijkingen. In plaats van alleen te straffen of corrigeren, kunnen we ook onderzoeken en begrijpen. Niet om alles goed te praten, maar om slimmer en adaptiever te worden.
Een organisatie die dit begrijpt, reageert anders op overtredingen. Een samenleving die dit ziet, gaat anders om met mensen die buiten de norm vallen.
Het gaat er niet om dat regels onbelangrijk zijn. Integendeel. Het gaat erom dat we regels zien als levende instrumenten die zich mogen aanpassen aan de werkelijkheid, in plaats van als starre muren die verandering tegenhouden.
Waarom dit belangrijk is
In een wereld die steeds sneller verandert is deze flexibiliteit cruciaal. Als we vasthouden aan de illusie van perfecte controle, missen we juist de signalen die ons helpen te groeien en bij te blijven.
De 5% afwijking is niet de vijand van orde en stabiliteit. Het is precies datgene wat orde en stabiliteit levend, actueel en verbonden met de werkelijkheid houdt.
Durven we de 5% niet alleen te bestrijden, maar ook echt te beluisteren? Wat zouden we dan ontdekken?